หนังสือ โปรตากอรัส ของเพลโต้ แปลโดย อุกฤษฏ์ แพทย์น้อย (ปกอ่อน)

หนังสือ โปรตากอรัส ของเพลโต้ แปลโดย อุกฤษฏ์ แพทย์น้อย เข้าเล่มปกอ่อนจำนวน 208 หน้า โปรตากอรัส (Protagoras) เป็นโซฟิสต์ (Sophist) ที่ได้ชื่อว่าโด่งดังและมีชื่อเสียงที่สุดในบรรดาโซฟิสต์ทั้งหลาย ว่ากันตามจริงแล้วนั้น เขาก็คือผู้รักในความรู้ หรือ Philosophos ผู้หนึ่ง ดังที่ Diogenes Laertius ผู้เขียน Lives of Eminent Philosiphers ได้จัดรวมเขาไว้ในทำเนียบเดียวกับนักปรัชญาสำนักปรมาณูนิยม (Atomism) เพียงแต่การจะนับ/ไม่นับ นี่ก็อาจเรียกได้ว่าขึ้นกับความเชื่อที่เรามีต่อเพลโตที่แน่นอนว่าส่งอิทธิพลสืบทอดผ่านสายธารปรัชญาตะวันตกสืบเนื่องมาจนปัจจุบัน หากที่ Diogenes Laertius จัดเขาเป็นนักปรัชญา ก็เพราะโปรตากอรัสคือหนึ่งในศิษย์เอกของเดโมไครตัส (Democritus) ผู้มองเห็นแววของเขาตั้งแต่ยังเป็นคนแบกฟืน จากการสังเกตเห็นว่าโปรตากอรัสสามารถใช้เชือกที่สั้นที่สุดมัดฟืนได้จำนวนมากที่สุด จนต้องรับเขาเป็นศิษย์ อย่างไรก็ตาม บทสนทนาของเพลโต (Plato) ที่ชื่อ Protagoras นั้นมิได้กล่าวถึงความเป็นผู้รักในความรู้ของเขามากเท่ากับการเป็นโซฟิสต์ หรือผู้สอนความรู้แลกเงิน บทสนทนานี้แม้จะมีวัตถุประสงค์ชัดแจ้งในเรื่องที่โสเครติส (Socrates) หรืออาจจะหมายถึงตัวของเพลโตด้วยนั้นกังขาต่ออาชีพโซฟิสต์ที่อ้างว่าสามารถสั่งสอนคุณธรรมแก่คนทั้งหลายได้ จนได้ก่อเกิดเป็นข้อถกเถียงอภิปราย หรือบทสนทนาแบบโซเครติส (Socratic Dialogue) ที่ดูเหมือนว่า เพลโตจะรจนาให้โสเครติสในวัยหนุ่มเป็นผู้ได้รับชัยชนะ โดยที่ในความเป็นจริงแล้ว ไม่มีใครทราบได้เลยว่า โปรตากอรัสและโสเครติสเคยพบสนทนากันจริงๆ หรือไม่ แต่ด้วยเพราะอำนาจวรรณกรรม (ที่มีเป้าหมายในการเป็นเครื่องมือฝึกฝนทางปรัชญาและพัฒนาชีวิต) แบบสำนักของเพลโต การพบกันครั้งนี้จึงเป็นภาพจำลองของการปะทะทางความคิดที่มีอยู่จริงๆ ในสังคมกรีก ณ เวลานั้น ซึ่งไม่ว่าอย่างไร เพลโตก็ได้ลากเส้นแบ่งที่ชัดเจนระหว่างการเป็นผู้รักในความรู้ (แบบโสเครติส) กับโซฟิสต์ (แบบโปรตากอรัส) ออกจากกัน สำหรับ ณ ปัจจุบัน การอ่านผลงานที่ประพันธ์ขึ้นเมื่อราวสองพันกว่าปีมาแล้ว ก็ยังดูเหมือนมีเรื่องที่ร่วมสมัยอยู่เช่นกัน เมื่อเราเปรียบโซฟิสต์นั้นกับบรรดาไลฟ์โค้ชทั้งหลายที่ก็สอนความรู้ที่คล้ายจะเป็นปรัชญาเพื่อแลกกับเงินตราและความมีชื่อเสียง ผิดเพียงว่าโซฟิสต์ อย่างเช่น โปรตากอรัสนั้นอาจเรียกได้ว่าเป็นนักคิดจริงๆ มิใช่แค่เพียงตำแหน่งสมมติ ดังจะเห็นได้จากข้อเขียนและผลงานตลอดทั้งชีวิตของเขาที่ Diogenes Laertius ได้รวบรวมเอาไว้ เรื่องหนึ่งที่ถือได้ว่ายอกย้อนเสียดเย้ยอย่างมากก็คือบั้นปลายชีวิตของโปรตากอรัสและโสเครติสนั้นต่างประสบภัยการเมืองด้วยกันทั้งคู่ เพียงแต่ฝ่ายแรกเลือกหลบหนีและตายระหว่างการอพยพ ในขณะที่คนหลังเลือกอยู่และตายด้วยยาพิษ กิตติพล สรัคคานนท์ ความสำคัญของ โปรตากอรัส นักวิชาการสายกรีกโบราณจัดบทสนทนาของเพลโตแยกเป็นกลุ่มตามลำดับที่เขียนก่อนหลัง เพราะบทสนทนาที่เขียนในตอนแรกหลังจากการเสียชีวิตของโสกราตีสมีลักษณะเด่นที่แยกได้จากที่เขียนในสมัยหลัง (ซึ่งแยกได้เป็นสองกลุ่มคือในช่วงกลางและช่วงปลายก่อนเสียชีวิต) กล่าวคือ เน้นให้เห็นวิธีการทางปรัชญาของโสกราตีสและความคิดหลักของโสกราตีส ส่วนบทสนทนาในช่วงกลางและช่วงปลายเป็นการเสนอทฤษฎีปรัชญาของเพลโตเองผ่านบทสนทนาที่ยังมีโสกราตีสเป็นผู้สนทนานำ แต่สิ่งที่โสกราตีสพูดเป็นความคิดของเพลโต โปรตากอรัส จัดอยู่ในกลุ่มแรก ในเชิงปรัชญา บทสนทนานี้มีความสำคัญอย่างยิ่งในแง่การนำเสนอบรรดาทรรศนะหลักทางจริยธรรมที่โสกราตีสยึดถือ ประเด็นที่เป็นหัวใจของบทสนทนานี้ได้แก่ เราสอนให้คนมีคุณธรรมได้หรือไม่ อันนำไปสู่การอภิปรายที่ครอบคลุมไปถึงทรรศนะสำคัญต่าง ๆ ของโสกราตีส ดังต่อไปนี้ ๑. คุณธรรมคือความรู้ ๒. คุณธรรมเป็นหนึ่งเดียว (คุณธรรมทั้งหลายแท้จริงแล้วเป็นสิ่งเดียวกัน) ๓. ไม่มีใครจงใจที่จะกระทำผิด ในบรรดาบทสนทนาสมัยแรกของเพลโตซึ่งเน้นการอธิบายความคิดของโสกราตีส โปรตากอรัส เป็นบทสนทนาเดียวที่นำความคิดเหล่านี้มาเชื่อมโยงกันตามหลักเหตุผลอย่างเป็นระบบ ผู้ที่สนใจปรัชญาของโสกราตีสในฐานะที่ไม่มีความคิดของเพลโตมาเจือปน จึงควรศึกษาบทสนทนานี้ให้ถ่องแท้ บทนำ 'ความสำคัญของ โปรตากอรัส' โดย อุกฤษฏ์ แพทย์น้อย สารบัญ คำนำ บทนำ โปรตากอรัส อรรถาธิบาย ภาคผนวก ๑ ลำดับความคิดของโสกราตีสและลำดับการแต่งบทสนทนา ภาคผนวก ๒ สุขนิยม หนังสือและบทความที่แนะนำให้อ่านต่อ